Jordaan, Amsterdam: de grachtenwijk die nog altijd bewoond aanvoelt

Het eerste wat je opvalt op de Noordermarkt is niet de markt zelf, maar de geur van kaneel die uit Winkel 43 komt, waar een punt appeltaart aankomt onder een flinke toef slagroom en de rij op marktdagen kronkelt alsof hij een betere bestemming heeft. Dat is, in het klein, de Jordaan: compact, koppig, een beetje zelfingenomen over zijn eigen geschiedenis, en nog steeds maar wat graag bereid je goed te voeden voordat je verder mag.

Waar de Jordaan bekend om staat

De Jordaan is amper een kilometer breed, maar gedraagt zich als een dorp dat in Amsterdam is opgevouwen en weigert platgewalst te worden. Het ligt in de westelijke grachtengordel, begrensd door de Brouwersgracht, Prinsengracht, Leidsegracht en Lijnbaansgracht, en de straten zelf vertellen al veel verhalen. Rozengracht, Egelantiersgracht, Lindengracht, Bloemgracht: overal bloemen en bomen, alsof de buurt de randjes van haar arbeidersverleden wat wilde verzachten met een vleugje plantkunde. De meeste stegen zijn te smal voor een tram, wat betekent dat het geluid bestaat uit fietsbellen, cafégezelligheid en het Westerkerk-carillon in plaats van motoren. Die stilte is niet leeg. Het is bewoonde stilte, de stilte van gepensioneerden die al vijftig jaar in dezelfde straat wonen, galeriehouders die met een shopper sjouwen, en nieuwkomers die een fortuin hebben betaald voor een grachtenpand en nog denken dat ze er goed zijn weggekomen.

Gebouwd in de vroege 17e eeuw voor arbeiders en vluchtelingen die uit de deftige grachtengordel waren verdreven, bleef de Jordaan eeuwenlang arbeidersklasse en hecht. Dat voel je nog in de bruine kroegcultuur, in de marktgewoonte, in de volkszangtraditie die opduikt tijdens karaoke-avonden en met evenveel overgave wordt gezongen als een voetbalclublied. De bekendheid van de buurt rust nooit op één groot bezienswaardigheid. Het is sfeer, aan elkaar geregen uit kleine dingen: een brug, een hofje, een café dat keizerrijken heeft overleefd.

De hofjes zijn het beste voorbeeld. Deze hofjes werden vanaf de 17e eeuw gebouwd door rijke weldoeners om oudere vrouwen te huisvesten, en er bestaan er nog ongeveer negentien, de meeste nog steeds bewoond. Het oudste nog bestaande is het Sint Andrieshofje op Egelantiersgracht 107–145, uit 1617, waar een blauw-witte Delftsblauwe tegelgang schuilgaat achter een eenvoudige ingang. Het Raepenhofje uit 1648 ligt rustig verscholen aan de Palmgracht. Dit zijn privéwoningen, geen attracties in pretparkstijl, en de Jordaan is er beter door. Stap er zachtjes binnen, hou je stem laag en laat de ramen van de bewoners met rust.

Het andere grote anker is het marktplein. De Noordermarkt, naast Hendrick de Keysers Noorderkerk uit 1623, herbergt al handel sinds 1627. Op zaterdag wordt het een biologische boerenmarkt; op maandag verandert het in een antiek- en vlooienmarkt. Dat ritme doet ertoe. Het geeft de Jordaan een wekelijkse pols, een reden voor buurtbewoners om te blijven hangen, te roddelen, kaas te vergelijken en te doen alsof ze later toch nog productief zouden worden.

En dan is er de Westerkerk. De 85 meter hoge toren is de hoogste kerktoren van de stad en de klok is de klok van de buurt, of je er nu om vraagt of niet. Het Anne Frank Huis staat aan de rand van de Prinsengracht, en tussen die twee monumenten krijgt de Jordaan zijn meest vertrouwde ansichtkaartbeeld – maar het echte plezier zit in wat er tussen de voor de hand liggende bezienswaardigheden ligt, in de smalle ruimtes waar de wijk nog zichzelf is.

Eten & drinken

Begin, zoals bijna iedereen doet, bij Winkel 43 op de hoek van de Noordermarkt. De Nederlandse appeltaart is dik, gekruid en onbeschaamd ouderwets, het soort taart dat er niets om geeft of jouw normen zijn verpest door kleine bordjes en schuim. Het komt met slagroom, uiteraard, en op marktdagen is de rij onderdeel van het ritueel. Ga voor de lunch als je nog enige waardigheid hebt.

Voor een echt Nederlands diner is Moeders aan de Rozengracht de plek met muren die van vloer tot plafond bedekt zijn met foto’s van moeders van klanten. De ruimte heeft maar 38 zitplaatsen, wat deels de charme is en deels de reden dat je moet reserveren – reserveringen gaan tot zes weken vooruit voor tafels van maximaal zeven personen. Het eten is het soort dat logisch is in dit weer en deze stad: stamppot, hachee, gerechten die weten hoe ze zich moeten gedragen.

Wil je wat verfijnder eten, dan is Toscanini aan de Lindengracht sinds 1990 de regionale-Italiaanse maatstaf hier. Het ontvangt groepen van maximaal acht personen, dus dit is niet de plek om met een luidruchtige tafel en een vaag plan aan te komen. Café Parlotte aan de Westerstraat is nieuwer en scherper, een sommelier-run bistro en wijnbar van Margot Los, met bijna 400 flessen en meer dan honderd per glas. De menukaart verandert dagelijks en blijft kort, wat meestal een goed teken is, tenzij je het soort persoon bent dat tien pagina’s nodig heeft om je veilig te voelen.

Voor iets betrouwbaars en minder pretentieus doet Kinnaree aan de Eerste Anjeliersdwarsstraat Thais koken met het soort zelfvertrouwen dat ervoor zorgt dat je stopt met proberen de menukaart te slim af te zijn. Duende aan de Lindengracht is de oudste tapasbar van de stad, en ja, de live flamenco in het achterkamertje op zondagavond klinkt als iets dat heel snel een gimmick zou kunnen worden. Merkwaardig genoeg is dat niet gebeurd. De knoflookgarnalen en spekgewikkelde dadels houden het eerlijk.

En voor overdag is Café Thijssen op de hoek van de Brouwersgracht de klassieke Jordaanse brunch-en-borrelplek, het soort zaak waar het terras volstroomt zodra de zaterdagmarkt afloopt en iedereen opeens bedenkt dat ze nog tijd hebben voor nog een drankje.

Uitgaan

Het nachtleven in de Jordaan draait niet om de middernacht achterna zitten met een neonarmband en een slechte beslissing. Het draait om de bruine kroeg – met door tabak en tijd verkleurde muren, biljarttafels en het gevoel dat de ruimte al decennia lang iedereen bij elkaar houdt. Dit zijn huiskamers met bierkranen.

Café Chris aan de Bloemstraat schenkt al bier sinds 1624, waarmee het het oudste café van de Jordaan is. Het heeft gebrandschilderd glas en een biljarttafel, wat ongeveer de enige versiering is die een plek van die leeftijd nodig heeft. Café ’t Smalle aan de Egelantiersgracht is gevestigd in een 18e-eeuwse jeneverstokerij van Hoppe en heeft wat misschien wel het meest gefotografeerde grachtenterras van Amsterdam is. Als de zon schijnt, neem dan een tafeltje aan het water voordat de rest van de stad hetzelfde bedenkt.

Café ’t Papeneiland staat op de mooiste hoek waar de Prinsengracht de Brouwersgracht kruist, en het is er al sinds 1642. De appeltaart is degene die Bill Clinton naar verluidt per hele taart mee naar huis nam, wat of een absurd anekdote is of de beste aanbeveling voor gebak in Amsterdam. Café de Tuin aan de Tweede Tuindwarsstraat trekt een jonger lokaal publiek en blijft ontspannen. Als je écht een drankje nodig hebt na middernacht – een zeldzaam verzoek hier – dan is P96 aan de Prinsengracht een van de weinige plekken die tot in de kleine uurtjes open is, met een pontonterras dat voor de deur op de gracht ligt.

De klassieke lokale zet is het kopstootje: een tulpglaasje ijskoude jenever, tot de rand gevuld, met een biertje als achterkomer. Het is het soort ritueel dat er simpel uitziet totdat je daarna te snel probeert op te staan.

Dingen om te doen / wat te zien

De Jordaan beloont dwalen meer dan plannen, wat gelukkig is, want het is geen buurt die graag als een afvinklijstje wordt behandeld. Begin met de grachten die hem het beste laten zien: de Egelantiersgracht en de Bloemgracht, de laatste ooit de 'Herengracht van de Jordaan' genoemd vanwege zijn fraaie trapgevelhuizen. Loop langzaam, want het plezier zit in de details – een brugleuning, een geraniumbak, een deur die toegang geeft tot een hofje als je geluk hebt.

Plan een zaterdagochtend voor de Noordermarkt, waar de biologische boerenmarkt rond 9 uur begint, of ga een straat verder naar de uitgestrekte Lindengrachtmarkt met zo'n 200 stalletjes met algemene goederen. Maandag brengt de vlooienmarkt van de Noordermarkt en de textielrijke Westerstraatmarkt. Hier stopt de Jordaan met pittoresk zijn en wordt het op de beste manier nuttig – kaas, stof, snuisterijen, tweedehands eigenaardigheden, allemaal in één lange, ietwat chaotische strook.

Voor iets meer eigenzinnigs: Electric Ladyland aan de Tweede Leliedwarsstraat noemt zichzelf het eerste museum ter wereld voor fluorescerende kunst. Het is een met UV-licht verlichte keldergrot van gloeiende mineralen, en het is alleen op afspraak te bezoeken, van woensdag tot zaterdagmiddag, dus kijk van tevoren voordat je je overgeeft aan je innerlijke gloed. Het Pianola Museum aan de Westerstraat is een schitterende eigenaardigheid: een vijftigtal automatische piano's en een archief van 30.000 papieren muziekrollen, live gedemonstreerd tijdens rondleidingen van de conservator en weekendconcerten. Het klinkt niche omdat het niche is, en dat is precies waarom het werkt.

Dan is er de onvermijdelijke: het Anne Frank Huis aan de rand van de Prinsengracht. Het is de essentiële bezienswaardigheid van de buurt, en tijdslotkaartjes worden weken van tevoren vrijgegeven en zijn bijna meteen weg. Boek zodra je data vaststaan, anders sta je die typisch Amsterdamse handeling te doen: in de buurt staan en met vals optimisme zeggen dat je het 'morgen nog eens probeert.'

Beklim de naburige toren van de Westerkerk als je kunt – begeleid, seizoensgebonden – en je krijgt het mooiste uitzicht over de buurt: de grachtbogen, de woonboten, de daken, het hele compacte argument van de buurt die beneden ligt uitgestald.

Winkelen & markten

Winkelen in de Jordaan draait niet om ketens of mall-logica. Het is klein, onafhankelijk, gespecialiseerd – het soort winkelstraat dat nieuwsgierigheid beloopt en besluiteloosheid bestraft. De Rozengracht en de zijstraatjes eromheen zitten vol met galeries, keramisten, vintagekledingzaken en designstudio's. Sommige dingen zijn prachtig gemaakt; andere zijn duur op die typisch Amsterdamse manier waar het label de hele grap is. Toch zijn er echte vondsten als je je ogen open houdt en je portemonnee bewaakt.

De beste snuffelplek is Antiekcentrum Amsterdam, voorheen De Looier, ingang aan Elandsgracht 109. Het is een overdekte doolhof van stalletjes met antiek, sieraden, prenten en snuisterijen, en het is precies de plek om een uur te verliezen op een regenachtige middag terwijl je doet alsof je 'gewoon even kijkt'. De Lindengrachtmarkt is op zaterdag ook retail, met alles van kaas tot stof, terwijl de maandelijkse Westerstraatmarkt textielgericht en op kleding gericht is. De Noordermarkt blijft het markthart van de buurt, of je nu komt voor biologisch eten of de vlooienmarktversie van hetzelfde plein.

Net aan de overkant van de Prinsengracht, officieel net buiten de Jordaan maar op slechts twee minuten lopen, vind je de Negen Straatjes, waar meer dan 200 onafhankelijke boetieks in een nette ruit van grachtstraten liggen. Het is de makkelijke toevoeging als je meer wilt winkelen nadat de Jordaan zijn werk heeft gedaan. Sommige winkels zijn uitstekend. Andere zijn concept-store theater met geïmporteerde vulling en een prijskaartje dat je even doet twijfelen aan je levenskeuzes. Dat hoort ook bij Amsterdam.

Waar te verblijven in de Jordaan

Accommodatie neigt hier naar klein, omdat de buurt zelf een grachtenpandenbuurt is: boetiekhotels, B&B's en designappartementen in 17e- en 18e-eeuwse koopmanshuizen. Binnen de grenzen van de Jordaan zijn er bijna geen grote ketens, dat is deels de aantrekkingskracht en deels de prijs. Voor de mooiste, rustigste omgeving, ga dan naar de noordelijke helft boven de Rozengracht – nabij de Egelantiersgracht, Bloemgracht of Brouwersgracht – waar de grachten het mooist zijn en de straten ’s avonds rustig. Blijf dichter bij de Rozengracht of Elandsgracht als je liever in de buurt van trams en een iets alledaagsere straatscène wilt zitten.

Waar je ook terechtkomt, je bent nog steeds op slechts 10–15 minuten lopen van de Dam en de grote musea, terwijl je slaapt op een plek die residentieel aanvoelt, niet als een toeristenval. Dat is belangrijk. De Jordaan is geen wijk voor enorme hotellobby’s en generieke ontbijtbuffetten. Het is er om wakker te worden met grachtenwater, naar buiten te gaan voor koffie, en te beslissen of vandaag een marktdag of een lange wandeldag wordt. De prijzen variëren van middenklasse tot hoog, dus reizigers met een kleiner budget verblijven vaak in Oud-West of de oostelijke buurten en komen hier om rond te dwalen.

Rondreizen

De Jordaan is klein genoeg om in ongeveer vijftien minuten te voet over te steken, en dat is nog steeds de beste manier. Veel straatjes zijn te smal voor trams, dat is de helft van de charme en de helft van de reden waarom je het autoplan thuis moet laten. Vanaf Amsterdam Centraal is het ongeveer 15 minuten lopen, of je neemt tram 13 of 17 naar Westermarkt aan de oostelijke rand van de buurt, bij de Westerkerk en het Anne Frank Huis. Tram 5 en 13/17 rijden langs de Rozengracht en Marnixstraat aan de zuid- en westkant, terwijl de haltes Marnixplein en Marnixstraat het noordelijke uiteinde bedienen.

Fietsen is de echte lokale manier van doen, want dat spreekt vanzelf. De straten zijn vlak, de afstanden kort, en iedereen lijkt al op de fiets te zitten. Pas alleen op voor de tramrails op de Rozengracht en Marnixstraat en sluit je fiets goed af. Het dichtstbijzijnde metrostation is een korte wandeling naar het oosten naar Rokin, maar voor de Jordaan heb je eigenlijk alleen trams en je eigen benen nodig. Voor Schiphol neem je een tram of loop je naar Centraal en dan de rechtstreekse trein, die er ongeveer 15–20 minuten over doet; Amsterdam Zuid biedt ook een snelle verbinding naar de luchthaven als je toch naar het zuiden moet.

De Jordaan is zeer veilig en zeer residentieel, met de gebruikelijke grootstedelijke voorzichtigheid qua fietsen en zakkenrollers, vooral in de rij bij het Anne Frank Huis en op drukke marktgrochten. Dat gezegd hebbende, het is een van die zeldzame stadsdelen waar ronddwalen zonder plan niet alleen mogelijk maar ook juist aanvoelt. De straatjes zijn smal, de cafés oud, de markten doen er nog toe, en de hele plek lijkt liever bewoond dan bewonderd te worden. Wat eigenlijk de reden is waarom het werkt.